Жиі қойылатын сұрақтар
Ұлттық бірыңғай тестілеуді (бұдан әрі – ҰБТ) өткізу тәртібі «Ұлттық бірыңғай тестілеуді өткізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2017 жылғы 2 мамырдағы № 204 бұйрығымен бекітілген (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1700015173). Көрсетілген Қағидаларға сәйкес ҰБТ-ға қатысу үшін мүгедектігі бар балалар және мүгедектігі бар адамдар (көру, есту, тірек-қимыл аппаратының функциялары бұзылған) мүгедектікті белгілеу туралы құжатты ҰБТ-ға өтініш берудің бағдарламалық жасақтамасына жүктейді (Ұлттық тестілеу орталығының сайтында сілтемесі берілген https://app.testcenter.kz) және көру, тірек-қимыл аппаратының функциялары бұзылған мүгедектігі бар балалар және мүгедектігі бар адамдар үшін ҰБТ шеңберінде тапсырылатын пәндер бойынша мұғалімі болып табылмайтын көмекші және (немесе) көру функциялары бұзылған мүгедектігі бар балалар және мүгедектігі бар адамдар үшін ымдау тілін білетін маманның көмегі қажет екенін қосымша көрсетеді. Мүгедектікті белгілеу туралы құжатты «Медициналық-әлеуметтік сараптама жүргізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрінің 2023 жылғы 29 маусымдағы № 260 бұйрығымен бекітілген. Мүгедектігі бар балалар және мүгедектігі бар адамдар (көру, есту, тірек-қимыл аппаратының функциялары бұзылған) үшін тестілеуге қосымша 40 минут уақыт беріледі. Сондай-ақ көру аппаратының функциялары бұзылған мүгедектігі бар балалар және мүгедектігі бар адамдар үшін ҰБТ пәндерінің тест тапсырмаларының нұсқалары схемасыз, кестесіз, суретсіз, картасыз қалыптастырылады.
Мысалы:
Мараттың көру аппаратының функциялары бұзылуына байланысты II топтық мүгедектігі бар. ҰБТ-ға қатысуға өтініш берген кезде Марат мүгедектік анықтамасын жүйеге жүктеді және көмекші қажет екенін көрсетті. Көру қабілетінің нашарлауына байланысты Маратқа схемалар, кестелер, суреттер, карталар және графиктік материалдарды пайдаланбастан тест сұрақтары ұсынылды. Сонымен қатар, емтихан уақытына қосымша 40 минут берілді және ҰБТ кезінде көмекші тағайындалды.
Әрбір жоғары оқу орны (бұдан әрі – ЖОО) білім алушыларды ауыстыру мен қайта қабылдау қағидаларын бекітеді. Бұл ретте, ЖОО Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2018 жылғы 30 қазанындағы № 595 бұйрықты басшылыққа алады (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1800017657).
Білім алушы бір жоғарғы оқу орнынан екіншіге ауысу тек жазғы және қысқы демалыс кезінде жүзеге асырылады. Қажетті құжаттар тізімі: өтініш, түпнұсқа транскрипт, білім туралы аттестаттың көшірмесі қосымшасымен, курсқа қабылдау және курс өту туралы бұйрықтан алынған көшірме, грант туралы куәлік (бар болған жағдайда), ҰБТ сертификаты.
Мысалы: Сіз Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде оқып жатырсыз және «Тұран» университетіне ауысқыңыз келеді:
Өтінішіңізді демалыс кезінде тапсырасыз → ауысу мүмкін.
Өтінішті оқу семестрінің ортасында тапсырасыз → ауысу мүмкін емес.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 3 қазандағы № 474 бұйрығымен бекітілген Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарына «зерттеу университеті» мәртебесін беру қағидалары мен өлшемшарттарына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400035208, зерттеу университеті мәртебесін алу үшін жоғары оқу орны елдің ғылымы мен экономикасына қосқан үлесін растайтын бірқатар өлшемшарттарға сай болуы керек. Негізгі талаптарға мыналар кіреді:
- Даму бағдарламасы: ЖОО-ның Қазақстан Республикасының Үкіметі бекіткен 5 жылға арналған егжей-тегжейлі даму бағдарламасы болуы тиіс.
- Заманауи ғылыми инфрақұрылым.
- Халықаралық танылу: Университет танылған шетелдік агенттіктердің аккредиттеуінен өтуі керек. Аккредиттеу – білім беру қызметтерінің сапасы туралы объективті ақпарат беру және оны арттырудың тиімді тетіктерінің бар екенін растау мақсатында аккредиттеу органының белгіленген аккредиттеу стандарттарына (талаптарына) сәйкестігін тану рәсімі. Аккредиттеу білім беру сапасының әлемдік стандарттарға сәйкестігіне кепілдік береді.
- Ғылымнан түсетін кірістер: ЖОО зерттеулерден табыс табуы керек. Бұл гранттардың, кәсіпорындардан түскен тапсырыстардың және технологияларды коммерцияландырудың болуын білдіреді.
- Жарияланымдар мен дәйексөздер: ЖОО ғалымдары беделді халықаралық журналдарда (мысалы, Web of Science немесе Scopus базаларына кіретін) белсенді түрде жариялануы керек, және олардың жұмыстарына басқа ғалымдар жиі сілтеме жасауы тиіс.
- Әлемдік қоғамдастықпен интеграция: Жетекші шетелдік университеттермен бірлескен білім беру бағдарламаларының (қос дипломды білім беру) болуы.
- Мемлекеттік инвестициялық жоба және қаржы-экономикалық негіздеме (қажет болған жағдайда). Мемлекеттік инвестициялық жоба – Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінде көзделген, жаңа өндірістерді құруды, жұмыс істеп тұрғандарын кеңейтуді және (немесе) жаңартуды қоса алғанда, активтерді құруға және (немесе) дамытуға бағытталған іс-шаралар кешені
Университет ұсынған барлық көрсеткіштерді арнайы Комиссия мұқият зерделейді, қарайды және бағалайды. Мемлекеттік орган құрған Комиссия ЖОО-ның мәртебе алу талаптарына сәйкестігі туралы қорытынды шығарады.
Мысалы, Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті (Satbayev University) зерттеу мәртебесін алды, себебі ол тау-кен металлургия және мұнай-газ салалары үшін ірі әзірлемелер жүргізеді. Университет ғалымдары кейін өнеркәсіптік кәсіпорындар сатып алып, пайдаланатын технологиялар жасайды, ал студенттер нақты ғылыми жобаларға қатысады.
Электрондық сертификат – Ұлттық тестілеу орталығының сайтында орналастырылған ҰБТ балдарын ресми растайтын үміткердің бірегей деректері бар электрондық құжат.
ҰБТ сертификатын электронды нұсқада тестілеу тапсырғаннан кейін сол күні және апелляцияға жазған өтінішті қарағаннан кейін (апелляцияға өтініш берген жағдайда) тестіленушінің жеке кабинетінде немесе Ұлттық тестілеу орталығының https://certificate.testcenter.kz сайтында тестіленушінің жеке коды (ТЖК) мен ЖСН-ды енгізуі арқылы жүктеуге болады.
Мысалы:
1. Әлия ҰБТ-ны 5 шілдеде тапсырды, бірақ апелляцияға өтініш берген жоқ. ҰБТ сертификатын ол тестілеуді тапсырғаннан кейін сол күні жеке кабинеті арқылы жүктеп алды.
2. Ал Марат тестілеу аяқталған соң апелляцияға өтініш берді. Ол сертификатын апелляция өтініші қарастырылғаннан кейін жеке кабинеті арқылы жүктеді.
Қашықтан оқыту (бұдан әрі – ҚО) жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) ғылым және жоғары білім саласындағы уәкілетті орган анықтайтын тәртіпте, қашықтан оқытуды ұсыну бойынша білім беру ұйымдарының талаптарына және қашықтан оқыту бойынша оқу процесін ұйымдастыру ережелеріне сәйкес және жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша онлайн-оқыту нысанында жүзеге асырылады (Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2015 жылғы 20 наурыздағы № 137 бұйрығы https://adilet.zan.kz/rus/docs/V1500010768).
ҚО білім беру процесіне қатысушылардың олардың орналасқан жеріне қарамастан, қашықтықтан өзара әрекеттесуі арқылы жүзеге асырылады, оның ішінде ақпараттық-коммуникациялық технологиялар мен телекоммуникация құралдарын қолдану арқылы.
ҚО келесілерге ұсынылады:
1) денсаулығының жай-күйі туралы медициналық-консультациялық комиссияның қорытындысы бар оқушыларға;
2) халықаралық, республикалық оқу-жаттығу жиындарына, спорт жарыстарына, интеллектуалдық және шығармашылық конкурстар мен фестивальдерге қатысу кезеңінде қатысушыларға.
ЖЖОКБҰ білім алушыларға консультациялық қолдау көрсетеді және оқу бағдарламасын меңгерген кезде, қатысуын, тіркеуді, материалдарды оқу барысын және тапсырмаларды уақтылы орындауын, оның цифрлық іздері арқылы бағалауды қадағалау арқылы оқушылардың тәртібін қатаң бақылайды.
Құқық, хореография, музыка өнері, авиациялық техника және технологиялар, құрылыс, теңіз техникасы және технологиялары, әскери іс, ветеринария салаларында кадрларды дайындау үшін жоғары білім беру ұйымдарында оқудың барлық кезеңі бойынша пәндердің жалпы санынан екі жүзден аспайтын проценті қашықтықтан оқытуға ауыстырылады.
ЖЖОКБҰ кадрларды дайындаудың қалған бағыттары бойынша оқудың барлық кезеңі бойынша пәндердің жалпы санынан елу проценттен аспайтын бөлігі қашықтықтан оқытуға ауыстырылады.
Медициналық, фармацевтикалық және педагогикалық білім беру бағдарламаларын іске асыратын жоғары білім беру ұйымдарында қашықтықтан оқытуға жол берілмейді.
Мысалы, Марат К. жұмыс істейді және университетке түсуді жоспарлап отыр. Оның сұрағы: ол жұмыс істеп, қашықтан оқи ала ма?
Жоқ. Ол қашықтан оқи алмайды. Себебі ЖЖОКБҰ-да оқу нысаны – күндізгі. Қашықтан оқу белгілі бір санаттағы адамдар үшін және белгілі бір көлемде қолданылады.
Қазақстан Республикасының «Нысаналы капитал қорлары және эндаумент-қорлар (нысаналы капиталдар) туралы» Заңының https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2500000199 10-бабы 1-тармағына сәйкес, нысаналы капитал қоры құрылтайшылардың шешімімен құрылады, онда:
1) құрылтайшылардың атауы және тұрған жері;
2) эндаумент-қордың (нысаналы капиталдың) мөлшері, оны қалыптастыру және (немесе) толықтыру тәртібі мен мерзімдері;
3) нысаналы капитал қорын және оның активтерін басқару тәртібі;
4) эндаумент-қордың (нысаналы капиталдың) қолданылу мерзімі;
5) пайда алушының эндаумент-қордың (нысаналы капиталдың) қайырымдылық бағдарламасында көзделген қайырымдылық объектілерін қаржыландыруға жазбаша келісімі;
6) эндаумент-қордың (нысаналы капиталдың) нысаналы мақсатын айқындау кезінде пайда алушының өз атын немесе атауын пайдалануға жазбаша келісімі.
Мысалы, құрылтайшылар – университет мен меценаттар тобы нысаналы капитал қорын құру туралы шешім қабылдайды. Құрылтайшылардың шешімінде олар атауы мен орналасқан жерін, берілетін активтердің мөлшерін, нысаналы капиталды қалыптастыру тәртібін, активтерді басқару ережелерін, қордың қолданылу мерзімін және университеттің пайда алушы ретіндегі келісімін көрсетеді. Шешім қабылданғаннан кейін құрылтайшылар жеке коммерциялық емес ұйымды қор түрінде тіркейді.
Оқуға түсу үшін Ұлттық бірыңғай тестілеудің (бұдан әрі – ҰБТ) шекті балдары:
✔ ұлттық ЖОО-ға – кемінде 65 балл, ал «Педагогикалық ғылымдар» білім беру саласы бойынша – кемінде 75 балл, «Денсаулық сақтау» білім беру саласы бойынша – кемінде 70 балл, «Ауыл шаруашылығы және биоресурстар», «Ветеринария» білім беру салалары бойынша – кемінде 50 балл және «Құқық» даярлау бағыты бойынша – кемінде 75 балл;
✔ ағымдағы күнтізбелік жылда жаңадан құрылған және білім беру қызметімен айналысуға арналған лицензия және (немесе) лицензияға қосымшаны алған ұлттық ЖОО-да - кемінде 50 балл, ал «Педагогикалық ғылымдар» білім беру саласы бойынша – кемінде 75 балл, «Денсаулық сақтау» білім беру саласы бойынша – кемінде 70 балл, «Құқық» даярлау бағыты бойынша – кемінде 75 балл;
✔ басқа ЖОО-ға – кемінде 50 балл, ал «Педагогикалық ғылымдар» білім беру саласы бойынша – кемінде 75 балл, «Денсаулық сақтау» білім беру саласы бойынша – кемінде 70 балл және «Құқық» даярлау бағыты бойынша – кемінде 75 балл.
Бұл ретте ҰБТ-ның Қазақстан тарихы және екі бейіндік пәндері бойынша және (немесе) шығармашылық емтиханнан кемінде 5 балл, ал Оқу сауаттылығы мен Математикалық сауаттылықтан кемінде 3 балл алу қажет.
Жоғары білім алуға ақы төлеу үшін білім беру гранттарын беру тәртібі Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 25 тамыздағы №443 «Бакалавр» немесе «магистр» дәрежелері берілетін жоғары немесе жоғары оқу орынан кейінгі білім алуға ақы төлеу үшін білім беру грантын беру қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен бекітілген (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V230003334).
Көрсетілген Қағидаға сәйкес Жоғары білімнің білім беру грантын беруге арналған конкурсқа (бұдан әрі – конкурс) қатысу үшін оқуға түсуші жоғары оқу орнының қабылдау комиссиясына немесе «электрондық үкімет» веб-порталы арқылы белгіленген үлгідегі бланкіде өтініш береді.
Жоғары білімнің білім беру грантын беруге арналған конкурсқа қатысу үшін оқуға түсуші өтініште өзі таңдаған жоғары білім беру бағдарламаларының тобын және жоғары оқу орнын көрсетеді.
Бейіндік пәндер сәйкес келген жағдайда оқуға түсуші білім беру бағдарламаларының төрт тобына дейін көрсете алады.
Республикалық бюджет қаражаты есебінен білім беру гранттарын беру конкурсына қатысу үшін өтініштер күнтізбелік жылғы 13 – 20 шілде аралығында қабылданады.
Мысалы, Алия күнтізбелік жылғы 13 – 20 шілде аралығында «электрондық үкімет» веб-порталы арқылы Республикалық бюджет қаражаты есебінен білім беру гранттарын беру конкурсына қатысу үшін өтініш береді. ҰБТ-да нәтижесі бойынша тиісті шекті балы бар және бейіндік пәндері «Физика-Математика». Ол В010 – Физика мұғалімдерін даярлау (Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті), В054 – Физика (әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), В071 – Тау-кен ісі және пайдалы қазбаларды өндіру (Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті), В126 – Көлік құрылысы (М.Тынышбаев атындағы ALT университеті) сияқты 4 білім беру бағдарламаларын және 4 жоғары оқу орындарын таңдады.
Педагогикалық қайта даярлау Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 17 наурыздағы № 110 «Педагогикалық қайта даярлау қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000020147.
Педагогикалық қайта даярлау курстары жоғары білімі бар, бірақ педагогикалық білімі жоқ, алғаш рет педагог қызметіне кірісетін мамандар үшін жоғары оқу орындарында «Педагогикалық ғылымдар» мамандығы бойынша жүзеге асырылады.
Мысалы, егер сіз «Физика» білім беру бағдарламасын (дайындалу бағыты «Жаратылыстану ғылымдары») бітірген болсаңыз, онда сіз https://epvo.kz/#/register/education_program тізіліміне сәйкес жоғары оқу орындарында педагогикалық қайта даярлаудан өтуіңізге болады. Қайта даярлау өткеннен кейін білім беру ұйымдарында сабақ беруге құқылысыз.
Ұлттық бірыңғай тестілеуді (бұдан әрі – ҰБТ) өткізу тәртібі «Ұлттық бірыңғай тестілеуді өткізу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2017 жылғы 2 мамырдағы № 204 бұйрығымен бекітілген (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1700015173).
Халықаралық сертифкаттардың балдарын ҰБТ балына ауыстыру шкаласы «Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімнің білім беру бағдарламаларын iске асыратын бiлiм беру ұйымдарына оқуға қабылдаудың үлгілік қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 31 қазандағы № 600 бұйрығымен бекітілген (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1800017650).
Ағылшын тілін меңгергенін растайтын халықаралық сертификаттары (TOEFL ITP, TOEFL iBT, IELTS) бар түсушілер өз қалауы бойынша ағылшын тілі бойынша бейіндік пәннен немесе «Шетел тілі (ағылшын тілі)» арнайы пәннен босатылады. Балдарды ауыстыру Типтік қағидаларда бекітілген шкалаға сәйкес жүргізіледі.
Ағылшын тілін (шетел тілін) меңгергенін растайтын халықаралық сертификаттары бар (IELTS, TOEFL ITP, TOEFL iBT) түсушілер ҰБТ-ға және/немесе конкурсқа қатысу үшін өтініш берген кезде сайтта сертификат туралы мәліметтерді енгізеді.
Ұсынылған сертификаттардың түпнұсқалығы мен қолданылу мерзімі білім беру гранттарын тағайындау конкурсына өтініш тапсырған кезде немесе ақылы негізде ЖОО-ға оқуға қабылдау барысында жоғары оқу орындары тарапынан тексеріледі.
Мысалы:
Алияның ҰБТ-дағы таңдау пәндерінің комбинациясы – ағылшын тілі және дүниежүзі тарихы. Алияда IELTS (АЙЛТС) сертификаты бар. ҰБТ-ға қатысуға өтініш берген кезде Алия https://app.testcenter.kz/ сайтында IELTS (АЙЛТС) сертификаты туралы мәліметтерді енгізді. IELTS (АЙЛТС) халықаралық сертификаты ҰБТ балдарына ауыстырылатындықтан, тестілеу кезінде Алия «Ағылшын тілі» пәнін өз қалауы бойынша тапсырған жоқ.