Қазақстанның ТЖМ сел қаупін азайтудың кешенді жүйесін дамытуда
Астанада өткен Өңірлік экологиялық саммитте ерте құлақтандыру және апаттар қаупін азайту саласындағы ынтымақтастыққа арналған панельдік сессия аясында ҚР ТЖМ «Қазселденқорғау» мекемесі басшысының орынбасары Бауыржан Әбішев Қазақстан Республикасындағы сел процестеріне мониторинг жүргізу, алдын алу және болдырмау мәселелері туралы баяндама жасады.
Қазіргі уақытта елімізде 60-тан астам нысанды қамтитын қорғаныш құрылыстары жүйесі қалыптастырылған. Олардың қатарында 21 селден қорғайтын бөгет, сондай-ақ жағалауды бекіту құрылыстары, арналар, бөгендер және өзге де инженерлік нысандар бар. Бұл шаралар халық пен инфрақұрылымды қорғауға және қауіп-қатерлерді азайтуға бағытталған. Сонымен қатар 496 сел қаупі бар учаске және 970 мұздақ көл паспортталды. Негізгі қауіпті аймақтар Іле Алатауы мен Жетісу Алатауы сияқты таулы өңірлерде шоғырланған.
Мониторинг жүйесі кешенді түрде ұйымдастырылған және оған «Қазгидромет» деректерімен қатар ведомстволық бақылаулар да кіреді. Тұрақты бақылау желісі жоқ аймақтарда қосымша гидрологиялық, оның ішінде уақытша бекеттер орнатылады. Әсіресе жетуі қиын аумақтарды бақылауға мүмкіндік беретін аэровизуалды мониторингтің маңызы зор. Ұшқышсыз ұшу аппараттары қосымша қолданылады, сондай-ақ мұздақ көлдер мен мұздықтарға жерүсті тексерулер жүргізіледі.
Алматы қаласында сел қаупін автоматтандырылған мониторингтеу жүйесінің енгізілуі жүйені дамытудың маңызды кезеңдерінің бірі болды. Бұл жүйе 2021 жылы пайдалануға берілді және әртүрлі типтегі 31 бақылау станциясын қамтиды: көлдік, арналық, бөгендік және ошақтық. Станциялар заманауи датчиктермен жабдықталған, олар су деңгейін, температураны, жауын-шашынды өлшеуге, сондай-ақ сейсмикалық белсенділік пен топырақ қозғалысын тіркеуге мүмкіндік береді. Барлық ақпарат нақты уақыт режимінде беріледі, бұл жағдайдың өзгеруіне жедел әрекет етуге жағдай жасайды.
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасында Орталық Азия елдеріндегі мұздық көлдердің жарылу қаупін азайтуға бағытталған GLOFCA халықаралық жобасы жүзеге асырылуда. Жоба ЮНЕСКО қолдауымен іске асырылып, бірқатар басым бассейндерді қамтиды. Пилоттық аумақ ретінде сел қаупінің бірінші санатына жататын Талғар өзені бассейні таңдалды. Мұнда 24 мұздақ көл орналасқан, оның үшеуі аса қауіпті деп бағаланады. Мұздықтардың қарқынды еруі мен нөсер жауын-шашындардың түсуі қосымша қауіп факторлары ретінде қарастырылады. Жобаның ерекшелігі заманауи байланыс технологияларын, соның ішінде инфрақұрылым болмаған жағдайда да деректерді, бейне және дабыл сигналдарын беруді қамтамасыз ететін өзін-өзі ұйымдастыратын сымсыз желіні пайдалану болып табылады.
Қазақстан Республикасында сел қаупін басқарудың заманауи кешенді жүйесі қалыптасуда. Ол мониторингті, инженерлік шешімдерді, автоматтандырылған технологияларды және халықаралық ынтымақтастықты біріктіреді. Бұл шараларды іске асыру сел апаттарының туындау қаупін айтарлықтай азайтуға және халық қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.