«Бөкейорда мемлекеттік табиғи резерваты» РММ
Батыс Қазақстан облысының ұлан-ғайыр даласы – табиғи байлығы мен биологиялық алуантүрлілігі сақталған ерекше өңірлердің бірі. Осы табиғи мұраны қорғау мақсатында құрылған ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың бірі – «Бөкейорда» мемлекеттік табиғи резерваты.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 25 мамырдағы №330 Қаулысымен «Бөкейорда» мемлекеттік табиғи резерваты және «Ащыөзек» мемлекеттік табиғи (зоологиялық) қаумалы құрылды. Резерваттың құрылуының негізгі мақсаты, сирек және эндемикалық өсімдіктер мен жануарлардың, соның ішінде киіктердің Орал популяциясының мекен ету ортасын сақтау, сондай-ақ биологиялық алуантүрлілікті, табиғи кешендерді және оларға байланысты табиғи және тарихи-мәдени нысандарды қорғау, қалпына келтіру және қолдау.
Резерват Қазақстандағы жетінші мемлекеттік табиғи резерват болып табылады. Батыс Қазақстан облысының Бөкейорда, Жәнібек, Казталов және Жаңақала аудандарының аумағындағы жер қоры санатындағы жер учаскелерінде құрылды. «Бөкейорда» мемлекеттік табиғи резерватының жалпы аумағы – 343 040,1 гектар, ал «Ащыөзек» мемлекеттік табиғи (зоологиялық) қаумалының аумағы – 314 504,1 гектар. Сонымен қатар резерват қарауына «Кирсанов» мемлекеттік табиғи (кешенді) қаумалы (39 000 га) мен «Жалтыркөл» мемлекеттік табиғи (зоологиялық) қаумалы (19 000 га) кіреді. Осылайша мекеме қарауындағы ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы көлемі 715 544,2 гектарды құрайды.
Резерват аумағы «Аралсор» және «Жаңақала» атты екі негізгі учаскеден тұрады. «Аралсор» учаскесі, Батыс Қазақстан облысының батысында Жәнібек, Бөкейорда, Казталов аудандарының аумағында орналасқан. Солтүстіктегі аумақтың шекарасы Жақсыбай - Ақадыр ауылдарынан Жәнібек - Таловка автожолына, одан әрі Борсы - Тегісшіл ауылдары мен Қорған - Қайролла қыстақтарына, одан әрі Жігер- Ақкөл ауылы арқылы Ақоба ауылына дейін өтеді. Содан кейін шекара канал бойымен оңтүстік-шығыс бағытта Күйгенкөл ауылына дейін, одан әрі Құрсай ауылы арқылы, Айдекен, Шарбаққыр қыстақтары арқылы өтеді, ал оңтүстік және оңтүстік-шығыс шекара Бөкейорда ауданының аумағындағы қыстақтары арқылы Чапаев - Сайхын автожолының солтүстік бөлігіне дейін өтеді.Шығыс шекарасы Қазталов ауданының аумағы арқылы Саралжын - Нұрсай ауылдары арқылы өтеді, содан кейін солтүстік - батыс бағытта Қараоба және Жақсыбай ауылдарына бұрылады. «Жаңақала» учаскесі, Батыс Қазақстан облысының оңтүстігінде Жаңақала ауданының аумағында орналасқан, батыс және оңтүстік шекарасы Қамыс - Самар көлдерінің төгілу трактаттарының оңтүстік бөлігінен және қыстаудың оңтүстігінен өтеді одан әрі солтүстікке қарай дала жолының шығысына қарай Жаңақазан ауылына қарай бұрылады. Учаске Жаңақазан, Жаңажол, Көпжасар және Маштексай ауылдық округтерінің аумағында орналасқан. «Ащыөзек» өзені, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек және Казталов аудандары жерінде орналасқан. Ұзындығы 258 км, су жиналатын алабының аумағы 7150 км2.
ЕҚТА аумағы Шығыс Еуропа жазығының оңтүстік-шығысында, Каспий маңы ойпатының солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Жер бедерінің табиғаты бойынша бұл оңтүстікке қарай өте жайпақ еңісі бар жазық. Беткейі кей жерлерде негізінен микро- және сирек мезорельефті ретті ойпаңдармен күрделенген. Аумақтың оңтүстік бөлігі аздап еңісті жалпы рельефті ойпаңдар және әлсіз өрнектелген жалпақ түбі бар созылулар түріндегі нақты анықталған рельефті абсолютті жазық болып табылады. Солтүстік бөлігінде үлкен биіктік байқалады және көктемгі ағынды сулардың эрозиялық белсенділігі күштірек әсер етеді. Мұнда бірнеше үлкен жыралар (сай) бар – Тарылғансай, Қоңырсай т.б. кей жерлері суға толы.
Резерватының топырақ жамылғысы әркелкілігімен және кешенді құрылымымен ерекшеленеді. Аумақта негізінен құба қызғылт, ашық қызғылт және қоңыр топырақтар басым. Ойпаң жерлерде сортаңдар мен сорлар кең таралған, ал құмды аумақтарда қоңыр құмды топырақтар кездеседі. Солтүстік бөлігінде дала және шөлейт өсімдіктерімен байланысты құба қызғылт топырақтар басым болса, оңтүстікке қарай шөлейт және шөлдік ашық қызғылт топырақтар жиі кездеседі.
Гидрографиялық жүйе әлсіз дамыған: өзен аңғарлары нашар қалыптасқан, көбіне ағынсыз немесе уақытша ағын сипатында. Аумақтағы негізгі су нысандары Қамысты-Самара көлдер жүйесімен (Жаңақала учаскесі) байланысты. ЕҚТА ішінде тұрақты өзен ағысы жоқ.
Аумақтың далалық қауымдастықтары флористикалық алуантүрлілігімен ерекшеленеді. Өсімдік жамылғысының жартылай шөлейт субзонасына тән ерекшеліктері бар – онда ксерофитті шымтезек шөптері (Stipa sareptana, Festuca valesiaca, Agropyron desertorum) және ксерофитті орта бұталар (Artemisia lerchiana, A. Pauciflora, Bassia prostrata). Сонымен қатар, аумақтың өсімдік жамылғысы топырақтың күрделілігіне сәйкес күрделілігімен және жоғары әртүрлілігімен сипатталатын галофитті қауымдастықтың таралуымен сипатталады. Ғылыми зерттеулер нәтижесінде жоғары сатыдағы өсімдіктердің 117 түрі, 85 туысы және 25 тұқымдасы анықталған, сондай-ақ Қызыл кітапқа енгізілген 4 түрдің болуын растауға мүмкіндік берді, олардың ішінде: Шренк қызғалдағы, Биберштейн қызғалдағы, екі гүлді қызғалдақ, Фишер құссүттігені.
Резерват пен қаумал аумағында ғылыми негіздемеге сәйкес, сүтқоректілердің 31 түрі (жойылып бара жатқан түрлер (IUCN мәртебесі) бар), оның ішінде 1 түрі Қазақстан Республикасы Қызыл кітабына енгізілген. Құстардың 68 түрі кездеседі, оның ішінде 10 түрі Қазақстан Республикасы Қызыл кітабына енгізілген. Бауырымен жорғалаушылардың 8 түрі кездеседі, оның ішінде 4 түрі Қазақстан Республикасы Қызыл кітабына енгізілген.
«Бөкейорда мемлекеттік табиғи резерваты» аумағында тарихи-мәдени мұра объектілерінің елеулі тізбегі сақталған. Олардың қатарында «Айдарлы I–III», «Ақадыр I–VII», «Жалпақбас I–II», «Ақоба I–II», «Борсы I–II», «Жақсыбай III, VIII, XIV, XVI», «Закир I–VII», «Таткен I–V», «Тегісшіл I, IV–V» қорғандар кешендері, сондай-ақ «Жігер», «Қараоба I–II» және «Саралжын» қорғандары бар.
Қазіргі таңда резерватта экологиялық туризмді дамыту бағытында 2 туристік маршруттың паспорты әзірленіп, бекітілді. Алдағы уақытта осы маршруттарды инфрақұрылыммен қамтамасыз ету жұмыстары кезең-кезеңімен жалғасатын болады.
Бөкейорда мемлекеттік табиғи резерваты– кең дала төсінде тербелген боз жусанды алқап, желмен сырласқан құм жоталар, киелі киіктің ізі қалған қасиетті мекен. Ол – тарих пен табиғат тоғысқан тұнық әлем, ұрпаққа аманат болған ұлы дала жүрегінің мәңгілік тынысы.